Ngày 7 tháng 10, một kho mã trên GitHub tên PhotoCraft tự giới thiệu là bản tái hiện phòng sạch (clean-room reimplementation) của Adobe Photoshop, viết lại hoàn toàn bằng Rust. Vài ngày sau, cùng nhóm đó công bố thêm bản thay thế cho Word, Excel, PowerPoint và AutoCAD. Tôi không quan tâm chúng đã "giết" Adobe chưa — chưa, và còn lâu. Tôi quan tâm đến cách chúng được tạo ra, vì nó cho thấy một thứ từng rất đắt vừa trở nên rẻ.
TL;DR
- ArtCraft công bố 12 ứng dụng Rust mã nguồn mở nhắm vào Adobe, Office và AutoCAD, phần lớn do tác tử AI viết.
- Điểm chung: chạy gốc hiệu năng cao, đa nền tảng kể cả trình duyệt, điều khiển qua MCP, giấy phép MIT/Apache.
- Công thức: đặc tả công khai, tham chiếu chuẩn, tác tử AI rẻ. Mã nguồn thành phần rẻ nhất.
- Tất cả còn ở alpha, thiếu 20% cuối và hệ sinh thái. Phổ thông dùng được trong vài tháng, chuyên nghiệp lâu hơn.
- Hào nước dời từ tính năng sang dữ liệu, phân phối, niềm tin. Sản phẩm sống nhờ "khó làm" cần tính lại.
Chuyện gì vừa xảy ra trong hai tuần qua
ArtCraft là một nhóm nhỏ do Brandon Thomas, cựu giám đốc điều hành của storyteller.ai, dẫn dắt. Sản phẩm gốc của họ là ArtCraft — một xưởng tạo ảnh và video bằng AI cho nghệ sĩ muốn kiểm soát bố cục thay vì chỉ gõ câu lệnh. Từ cuối tháng 9, họ bắt đầu công bố loạt "Crafting Apps": mỗi ứng dụng là bản tái hiện phòng sạch của một phần mềm thương mại nổi tiếng, viết từ đầu bằng Rust, giấy phép MIT hoặc Apache 2.0.
Phoronix đưa tin ngày 7 tháng 10 về bộ thay thế Adobe. The Register đưa tin ngày 8 tháng 10 khi họ thêm bộ Office, và ghi rõ phần lớn mã được viết với Claude Code. Trong kho mã có CLAUDE.md, AGENTS.md và thư mục .claude/rules — tác tử AI (AI agent) không chỉ là công cụ, mà là người đóng góp chính thức với bộ quy tắc riêng.
| Nhắm vào | Ứng dụng | Trạng thái tự công bố |
|---|---|---|
| Adobe Creative Cloud | PhotoCraft, VectorCraft, FilmCraft, LightCraft, PdfCraft, EffectCraft, DesignCraft | Alpha sớm; PhotoCraft mở và lưu được tệp PSD thật |
| Microsoft Office | WordCraft, GridCraft, DeckCraft | Tiền alpha; Word ~62% tính năng, Excel ~93% hàm bảng tính, PowerPoint ~79% |
| Autodesk AutoCAD | CADCraft | Đang phát triển; đọc ghi DXF, mở DWG, có không gian giấy và cửa sổ nhìn |
| Âm thanh | SoundCraft | Đang phát triển |
Phản ứng chia làm hai cực. Eric S. Raymond — người viết "Nhà thờ và Chợ" — đăng lên X rằng Adobe vừa bị đánh bom và mã nguồn đóng đã chết; bài đó vượt 1,8 triệu lượt xem. Trong khi đó, chính README của PhotoCraft nói thẳng: phần lớn bề mặt tính năng của Photoshop đã tồn tại ở dạng nào đó, nhưng đây chưa phải thứ thay thế được cho công việc chuyên nghiệp hằng ngày. Cả hai đều đúng một nửa, và nửa thú vị nằm ở giữa.
Bốn thuộc tính thiết kế đáng chú ý hơn tên tuổi
Điều khiến tôi dừng lại không phải danh sách tên phần mềm bị nhắm tới. Là bốn quyết định thiết kế lặp lại y hệt ở cả mười hai ứng dụng, như thể chúng được sinh ra từ cùng một bản khuôn.
Chạy gốc, hiệu năng cao. Thuần Rust với egui, không có Electron, không có khung web nhúng. Bộ tổng hợp ảnh (compositor) chạy trên GPU qua wgpu — tức Metal, Vulkan, DX12 và WebGPU — với ô ảnh sao chép khi ghi (copy-on-write) 256 pixel vuông để hoàn tác rẻ và ảnh lớn nhẹ. Họ tự công bố một phép làm mờ Gaussian bán kính 180 trên ảnh 3,6 triệu điểm ảnh chạy dưới một giây.
Đa nền tảng thật sự. macOS, Windows, Linux, FreeBSD, cả RISC-V, và toàn bộ động cơ lẫn giao diện biên dịch sang WebAssembly để chạy trong trình duyệt. Một mã nguồn, một bản dựng cho mỗi nền tảng, không có phiên bản "rút gọn trên web".
Sinh ra cho tác tử. Mọi mục menu, công cụ và hộp thoại đều là một lệnh trong kho lệnh (command registry) hơn 500 lệnh. Giao diện, dòng lệnh, kênh điều khiển JSON và máy chủ giao thức ngữ cảnh mô hình (Model Context Protocol, MCP) đều gọi cùng một kho lệnh ấy. Bất cứ thứ gì bạn bấm được, một kịch bản hay một tác tử AI cũng làm được.
Không bản quyền, không tài khoản. Giấy phép MIT hoặc Apache 2.0, chạy ngoại tuyến, chọn vùng thông minh chạy ngay trên máy không cần đám mây. Chi phí sở hữu là tiền điện.
flowchart LR UI[Giao diện người dùng] --> R[Kho lệnh hơn 500 lệnh] CLI[Dòng lệnh và xử lý hàng loạt] --> R JSON[Kênh điều khiển JSON] --> R MCP[Máy chủ MCP cho tác tử AI] --> R R --> E[Mô hình tài liệu thuần dữ liệu] E --> CPU[Bộ tổng hợp CPU làm tham chiếu] E --> GPU[Bộ tổng hợp GPU qua wgpu]
Thuộc tính thứ ba là thứ tôi muốn nhấn mạnh. Phần mềm thế hệ cũ "gắn thêm" AI bằng một nút Generative Fill ở góc màn hình. Phần mềm thế hệ này đặt AI ngang hàng với chuột và bàn phím: AI không phải tính năng, AI là một người dùng. Mọi ảnh chụp màn hình trong README của PhotoCraft đều do chính ứng dụng tự vẽ ngoài màn hình qua kênh điều khiển — nghĩa là tác tử vừa viết mã, vừa tự kiểm thử sản phẩm bằng cách thật sự dùng nó.
Chưng cất nghiệp vụ: vì sao bây giờ mới làm được
Photoshop là 35 năm tích lũy quy trình làm việc (workflow) của hàng triệu người. Excel là 40 năm. Làm lại chúng từng cần một công ty, và GIMP, LibreOffice, FreeCAD đã chứng minh điều đó trong hai, ba thập kỷ: không phải vì thiếu người giỏi, mà vì cái đuôi dài (long tail) của nghiệp vụ — hàng nghìn hành vi nhỏ mà người dùng chuyên nghiệp coi là hiển nhiên.
Công thức ArtCraft dùng có ba thành phần, và không thành phần nào là mới. Điểm mới là chúng cùng rẻ vào một thời điểm.
Thứ nhất, đặc tả (spec) công khai. PSD có tài liệu định dạng do Adobe công bố. DOCX, XLSX, PPTX là chuẩn mở OOXML. DXF là chuẩn mở của Autodesk. Phần hành vi không có tài liệu thì được quan sát và ghi thành danh sách đối sánh tính năng (parity checklist): từng mục menu là một dòng, và từng dòng kiểm được bằng máy.
Thứ hai, tham chiếu chuẩn (oracle) và bộ dữ liệu kiểm thử (test corpus). PhotoCraft mở rồi lưu lại 307 trên 309 tệp của bộ psd-tools cho kết quả hiển thị giống hệt. Họ có một tham chiếu tổng hợp so bản vẽ của mình với ảnh hợp nhất do chính Photoshop xuất ra. Hai bộ tổng hợp CPU và GPU kiểm chéo nhau. Hơn 1.700 bài kiểm thử. Đây là phần tốn công nhất, và là phần con người phải quyết định.
Thứ ba, tác tử AI đủ rẻ để cày cái đuôi dài. Khi mục tiêu đã thành danh sách kiểm được và có tham chiếu chấm điểm, phần việc còn lại là vòng lặp sinh mã, chạy, so sánh, sửa — thứ tác tử làm suốt ngày đêm mà không chán. Kiến trúc "sinh ra cho tác tử" ở trên không phải tính năng cho người dùng; nó là điều kiện để tác tử tự kiểm thử thứ mình vừa viết.
Đây là cái tôi gọi là chưng cất nghiệp vụ: ép 35 năm tri thức ngầm (tacit knowledge) thành đặc tả, tham chiếu và danh sách kiểm. Khi đã chưng cất xong, mã nguồn là phần rẻ nhất trong toàn bộ bài toán. Số liệu của GridCraft minh họa rõ: họ tự báo phủ 93% hàm bảng tính của Excel chỉ sau vài tuần, vì hàm bảng tính là thứ có đặc tả rõ nhất và kiểm thử dễ nhất. Nhưng khi tính trọng số theo chiều sâu của thứ người dùng thành thạo thật sự dựa vào, họ chỉ dám ước 65% — vì đó là nơi tri thức ngầm còn chưa được chưng cất.
"Sớm hoàn chỉnh" là bao lâu
Tôi không muốn thổi phồng. README của PhotoCraft liệt kê thẳng khoảng trống: chưa có tính năng AI sinh ảnh, còn thiếu mười lăm công cụ, chiều sâu sắp chữ (typography) và quy trình chuyên nghiệp còn mỏng, chưa tương thích phần mở rộng (plug-in). WordCraft bỏ rơi biểu đồ, SmartArt và đối tượng OLE, và chưa bắt đầu kiểm thử tương thích DOCX. Chính họ viết: mọi mục menu đã nối vào một lệnh, nhưng đó là đo "đã nối dây", không phải đo "hành vi đúng". The Register tóm gọn: phần mềm văn phòng trừng phạt những ai đi tắt.
Nhưng hãy nhìn tốc độ. Ra mắt chưa đầy hai tuần, đã có nhiều bản phát hành. Và cái 20% cuối cùng — trường hợp biên (edge case), tệp khổng lồ, màu sắc cho in ấn, ổn định với đầu vào lạ — chính xác là loại việc mà danh sách kiểm cộng tham chiếu cộng tác tử làm tốt, miễn có đủ bộ dữ liệu kiểm thử. Khó nhất không phải viết thêm mã; là kiếm đủ tệp thật để biết mình còn sai ở đâu.
Dự đoán của tôi, với mọi rủi ro của việc dự đoán: bản alpha dùng được cho văn phòng, sinh viên và người làm nội dung nhẹ sẽ đến trong vài tháng. Đối sánh ở mức chuyên nghiệp cần một đến hai năm. Còn "hoàn chỉnh" theo nghĩa một xưởng in ấn bỏ Adobe để chuyển sang thì không còn là bài toán kỹ thuật nữa — nó là bài toán hệ sinh thái, và tôi sẽ nói ngay dưới đây.
Một ghi chú pháp lý, vì chắc chắn có người hỏi. Luật sư Neil Brown trả lời The Register rằng bản tái hiện độc lập, không truy cập mã nguồn gốc, nhiều khả năng không vi phạm. Nhưng "phòng sạch" là tuyên bố chỉ được kiểm chứng khi có người kiện. Giả thuyết của Raymond rằng nhóm này dịch ngược Photoshop ra đặc tả rồi đưa cho mô hình ngôn ngữ lớn là suy đoán không có bằng chứng, và kho mã không ghi lại quy trình phát triển đủ chi tiết để ai khẳng định theo chiều nào.
Hào nước dịch chuyển đi đâu
Kết luận đầu tiên của tôi rất ngắn: tính năng nào sao chép được từ đặc tả công khai sẽ bị sao chép. Không phải "có thể", mà là "sẽ". Chi phí làm điều đó vừa giảm một bậc độ lớn, và nó sẽ còn giảm.
Vậy cái gì còn lại? Hệ sinh thái: phần mở rộng, cấu hình sẵn (preset), cộng đồng, tài liệu đào tạo, thói quen của hàng triệu người. Dữ liệu và dịch vụ: lưu trữ đám mây, kho phông chữ, kho ảnh, mô hình sinh ảnh được huấn luyện trên dữ liệu có bản quyền sạch. Niềm tin và trách nhiệm: doanh nghiệp lớn mua sự bảo đảm, không chỉ mua tính năng. Và bảo trì: mã sinh ra trong vài tháng vẫn cần mười năm vá lỗi, bảo mật và một cộng đồng chịu ở lại — một cộng đồng còn hiểu được phần mềm mình đang giữ.
Với người sáng lập (founder), câu hỏi đặt ra là: sản phẩm của bạn tồn tại vì nó hữu ích, hay vì nó khó làm? Nếu là vế sau, hào nước (moat) của bạn vừa bị rút nước. Thứ còn bảo vệ được là dữ liệu độc quyền, kênh phân phối, tích hợp sâu vào nghiệp vụ khách hàng, và chất lượng dịch vụ — những thứ không nằm trong mã.
Với Việt Nam, góc nhìn hơi khác. Chi phí bản quyền Adobe, Office, AutoCAD là gánh nặng thật với doanh nghiệp vừa và nhỏ, trường học và cơ quan nhà nước, và lịch sử dùng phần mềm không bản quyền của chúng ta không cần nhắc lại. Một bộ công cụ chạy gốc, miễn phí, mở và điều khiển được qua MCP mở ra hai thứ. Thứ nhất là tiết kiệm, hiển nhiên. Thứ hai quan trọng hơn: khả năng nhúng nghiệp vụ Việt Nam — hóa đơn điện tử, biểu mẫu hành chính, bản vẽ theo tiêu chuẩn TCVN — vào công cụ ở tầng lệnh, thay vì ở tầng macro vá víu bên ngoài một phần mềm đóng.
Nhưng cái đáng làm nhất không phải rẽ nhánh (fork) PhotoCraft. Là mang cùng công thức ấy — đặc tả, tham chiếu, tác tử — áp lên nghiệp vụ ngành của mình, nơi chưa có ai chưng cất.
Kết
Một nhóm nhỏ vừa cho thấy phần mềm 35 năm tuổi có thể được chưng cất thành đặc tả và viết lại trong vài tháng. Chưa hoàn chỉnh, nhưng đủ để bảng giá bản quyền phải dè chừng, và đủ để mọi người làm sản phẩm phải nhìn lại hào nước của mình.
Câu hỏi tôi để lại: trong ngành của bạn, nghiệp vụ nào đã có đặc tả công khai và bộ kiểm thử đủ tốt để một tác tử bắt đầu chưng cất từ tuần này?
Nguồn tham khảo
- Kho mã ArtCraft trên GitHub và trang Crafting Apps
- README của PhotoCraft, GridCraft, CADCraft
- Phoronix, AI Makes "Open-Source, Clean Room" Implementations Of Adobe Photoshop & Premier In Rust, 7/10/2026
- The Register, Rust upstart reveals 'reimplementation' of Microsoft Office, 8/10/2026
- Thurrott, Open Source AI Dev is Going After Microsoft Office, Too
- explainx.ai, PhotoCraft: Open-Source Photoshop Clone in Rust, Explained
Related reading
When Software Production Is No Longer the Production of Code
The previous essay was about the fate of programmers. This one goes one step further: if writing code is just a small link in the chain of software production, what happens to the whole chain when AI swallows it link by link? And does the phrase 'software company' still mean anything?
2026-05-22 · 29m
When Nobody Understands Software Anymore
Reasoning to the end: when AI writes code better than humans and humans lose incentive to develop the skill, what happens to humanity's understanding of software? And if you don't want to drift with the current, what should you invest in?
2026-05-22 · 16m
Thứ lấy việc của bạn không phải AI. Là sự đứng yên của bạn
Trong tiểu thuyết Hum, May mất việc không phải vì làm kém — mà vì làm quá giỏi, dạy máy đến mức nó không cần cô nữa. Đó là cái bẫy "dạy để bị thay": càng thành thạo, dữ liệu để lại càng sạch, máy học càng nhanh. Lối thoát không phải tìm một kỹ năng AI không làm được — không có thứ đó — mà là chống hội tụ: liên tục rời vùng mình vừa thành thạo, khi còn đang đứng trên đỉnh, trước khi nó kịp bị mã hóa thành thứ sao chép được. Bài học cho cá nhân và tổ chức.
2026-05-30 · 13m
Cuộc thuê lại vĩ đại: làn sóng sa thải AI 2026 chảy về Việt Nam — qua một trong hai cửa
Báo chí phương Tây bán nỗi sợ AI cướp việc kỹ sư, nhưng dữ liệu 2026 kể chuyện khác: một phần lớn số người bị cắt đang được thuê lại ngầm ở nước ngoài, và Việt Nam là điểm đến hàng đầu. Đây là cơ hội lớn nhất một thập kỷ của tech Việt — nhưng nó đến qua hai cửa, và chọn sai cửa thì 18 tháng nữa bị AI nuốt.
2026-05-31 · 16m